Kelimeler bazen bir yarayı sarar, bazen de yaranın varlığını görünür kılar. Edebiyatın en kadim işlevlerinden biri budur: Acıyı anlatıya dönüştürmek. “Lastik ilaç ne işe yarıyor?” sorusu ilk bakışta teknik, hatta sıradan görünebilir; oysa bu soru, metinlerin derinliklerine indiğimizde bir sembol, bir anlatı düğümü, bir iyileşme arzusunun mecazı olarak karşımıza çıkar. Lastik ilaç, yalnızca bir nesne değil; bastırılmış acıların, geçici çözümlerin ve insanın kendi yaralarıyla kurduğu ilişkinin edebi bir karşılığıdır.
Bu yazıda lastik ilacı edebiyat perspektifinden ele alacak; farklı metinler, türler ve kuramsal yaklaşımlar üzerinden bu kavramın ne işe yaradığını, neyi temsil ettiğini ve neden anlatılarda bu kadar tanıdık hissettirdiğini irdeleyeceğim. Amacım bir tanım sunmak değil; bir çağrışım alanı açmak.
Lastik İlaç: Nesneden Metafora
Gündelik Dilden Anlatıya
Gündelik hayatta “lastik ilaç ne işe yarıyor?” sorusu genellikle pratik bir ihtiyaca işaret eder: sızdıran bir yeri kapatmak, geçici bir onarım yapmak, hareketi mümkün kılmak. Ancak edebiyatta nesneler nadiren yalnızca kendileri olarak kalır. Roland Barthes’ın işaret ettiği gibi, nesne metin içinde bir gösterene dönüşür; anlamı, bağlamla birlikte genişler.
Lastik ilaç bu bağlamda, kalıcı bir iyileşmeden çok ertelenmiş bir yüzleşmeyi simgeler. Yarayı kapatır ama iyileştirmez; akışı sürdürür ama sorunu ortadan kaldırmaz. Bu yönüyle modern insanın çözümleriyle akrabadır.
Geçiciliğin Estetiği
Modern ve postmodern anlatılarda geçici çözümler sıkça karşımıza çıkar. Franz Kafka’nın dünyasında kapılar vardır ama anahtarlar eksiktir; Samuel Beckett’te bekleyiş uzar ama sonuç gelmez. Lastik ilaç da bu estetiğin parçasıdır: şimdilik işe yarar. Tam da bu yüzden etkilidir.
Bu geçicilik, anlatının gerilimini besler. Okur, kapatılan çatlağın yeniden açılacağını sezerek metne bağlanır.
Edebî Türler Arasında Lastik İlacın Yolculuğu
Roman: Bastırılmış Acıların Sızdırmazlığı
Roman, uzun soluklu yapısı sayesinde karakterlerin kullandığı “lastik ilaçları” görünür kılar. Bir karakterin geçmiş travmasını görmezden gelmesi, bir ilişkiyi yüzeysel bir jestle sürdürmesi ya da ideolojik bir kabulle vicdanını susturması… Bunların hepsi anlatı düzeyinde lastik ilaç işlevi görür.
Bu noktada semboller devreye girer. Bir bandaj, bir kapalı pencere, hatta bir suskunluk, metnin içinde lastik ilaç gibi çalışır. Sorun çözülmez; yalnızca konuşulmaz.
Öykü: Anın İçinde Donmuş Çözümler
Kısa öyküde lastik ilacın etkisi daha yoğundur. Çünkü zaman kısıtlıdır. Raymond Carver tarzı minimal öykülerde karakterlerin küçük alışkanlıkları, alkol, sessizlik ya da rutinler birer lastik ilaçtır. Öykü bittiğinde okur şunu hisseder: “Bu böyle devam edemez.” Ama metin tam da orada susar.
Burada eksiltme tekniği önemlidir. Söylenmeyen, kapatılan boşluk, lastik ilacın edebi karşılığıdır.
Şiir: Dilin Elastik İyileştirmesi
Şiirde lastik ilaç, çoğu zaman dilin kendisidir. Bir imge, bir tekrar, bir ritim, şairin yarayla kurduğu geçici barışın izini taşır. Şiir acıyı ortadan kaldırmaz; onu başka bir biçime sokar.
Bu dönüşüm, Julia Kristeva’nın metinlerarasılık kavramıyla düşünülebilir. Her şiir, önceki yaraların yankısını taşır; her dize, eski bir sızıntıyı yeni bir yüzeyle kapatır.
Edebiyat Kuramları Işığında Lastik İlaç
Psikanalitik Okuma: Bastırma Mekanizması
Freudcu perspektiften bakıldığında lastik ilaç, bastırmanın maddi bir karşılığıdır. Bilinçdışı çatlağı kapatılır; semptom geçici olarak kaybolur. Ancak anlatı ilerledikçe bastırılan geri döner. Romanın krizi, tam da lastik ilacın tutmadığı anda başlar.
Bu noktada anlatıcı, güvenilmez anlatım tekniğiyle okuru da bu bastırmanın parçası yapar. Okur, eksik bilgiyi tamamlamaya çalışırken kendi “lastik ilaçlarını” fark eder.
Yapısalcılık ve Nesnenin İşlevi
Yapısalcı bakış açısında önemli olan nesnenin ne olduğu değil, ne işe yaradığıdır. Lastik ilaç, anlatı yapısında bir denge unsurudur. Çatışmayı askıya alır, ritmi korur. Ama her askıya alma, kaçınılmaz bir çözülmeyi de hazırlar.
Postmodern Kırılmalar
Postmodern metinlerde lastik ilacın ironik bir kullanımı görülür. Metin, kendi geçiciliğinin farkındadır. Çözüm önerir gibi yapar ama bunu alaya alır. Okur, artık iyileşmenin de bir anlatı olduğunu bilir.
“Lastik İlaç Ne İşe Yarıyor?” Sorusunun Edebi Yankısı
Bu soruyu tekrar sorduğumuzda, artık tek bir yanıt yoktur. Lastik ilaç:
– Acıyı ertelemeye yarar.
– Anlatıyı sürdürmeye yarar.
– Karakterin kendine yalan söylemesine yarar.
– Okurun metne tutunmasına yarar.
Eşanlamlı düşünürsek: geçici çözüm, pansuman, yama, örtü… Hepsi aynı edebi ihtiyaca işaret eder. İnsan, tamamen iyileşmekten çok, devam edebilmek ister.
Okurla Kapanış: Kendi Lastik İlaçlarımız
Belki de bu yüzden lastik ilaç anlatıları bize bu kadar tanıdık gelir. Çünkü hepimizin hayatında bir şeyleri “şimdilik” idare eden çözümler vardır. Görmezden geldiğimiz bir cümle, ertelenen bir yüzleşme, yazıya dökülmeyen bir anı…
Okur olarak kendimize şu soruları sormadan bu yazıyı bitirmek zor:
Hangi kelimeleri yara bandı gibi kullanıyoruz?
Hangi hikâyeleri, iyileşmek için değil de devam edebilmek için anlatıyoruz?
Bir metni okurken, kapatılan çatlağı hissettiğimiz anlar hangileri?
Edebiyat belki de bize kalıcı çözümler sunmaz. Ama iyi bir anlatı, lastik ilacın nerede ve neden kullanıldığını fark ettirir. O farkındalık anı, bazen gerçek iyileşmenin ilk adımıdır. Ve belki de tam bu noktada, kelimeler yalnızca kapatmaz; sızıyı anlamlı kılar.